Het tumoronderdrukkende p53-eiwit gecodeerd door het TP53-gen (afb: WikiMedia Commons)
CRISPR-enzym doodt kankercellen door hun DNA te vernietigen. Proeven zouden hebben laten zien dat het enzym geprogrammeerd kan worden op bepaalde doelen met tumorvormende mutaties. Daardoor herkent het Cas-ewit een bepaald gemuteerd boodschapper-RNA in een cel. Dat zou het einde van die kankercel betekenen. De methode wordt in twee artikelen in Nature beschreven: https://doi.org/10.1038/s41586-026-10738-7 en https://doi.org/10.1038/s41586-026-10466-y
“Het is een moleculaire moordschakelaar die een specifiek RNA herkent”, zegt Yang Liu, moleculair bioloog aan de universiteit van Utah in Salt Lake City en auteur van een van de artikelen. “Dit is in feite een programmeerbare chemotherapie.”
Een therapie die deze methode gebruikt om hoofd- en halskanker veroorzaakt door het humaan papillomavirus (HPV) te bestrijden, bevindt zich al in een vroeg ontwikkelingsstadium bij Akribion Therapeutics, een biotechnologiebedrijf in Zwingenberg, Duitsland. De klinische onderzoeksresultaten worden pas in 2030 verwacht, overigens.
CRISPR-systemen komen van nature voor in bacteriën en andere micro-organismen, waar ze fungeren als een beschermend afweersysteem. Sommige CRISPR-systemen gebruiken RNA’s die CRISPR-geassocieerde (Cas) enzymen aansturen om zich op stukken DNA in virussen en andere indringers te richten. Het Cas-enzym knipt vervolgens het DNA door, waardoor de indringer wordt vernietigd. De CRISPR-methode wordt al ruim tien jaar gebruikt om DNA en RNA te bewerken.
Er zijn verschillende Cas-enzymen. Zo herkent Cas12a2 RNA-sequenties met behulp van gids-RNA en vernietigt vervolgens het genoom, zo werd eerder ontdekt (https://doi.org/10.1038%2Fs41586-022-05559-3 en https://doi.org/10.1038%2Fs41586-022-05560-w).
Kanker
Daar hebben twee onderzoeksgroepen nu gebruik van gemaakt om kankercellen onschadelijk te maken. Eén groep richtte zijn Cas12a2-enzym op RNA dat wordt aangemaakt door een gemuteerd TP53-gen (eigenlijk bedoeld om tumoren te onderdrukken), dat bij tot wel de helft van alle kankers voorkomt. De andere groep richtte zich op RNA dat afkomstig is van een gemuteerde versie van het KRAS-gen, een enzym dat zorgt dat de celdeling goed verloopt. Gemuteerde KRAS-eiwitten kunnen ervoor zorgen dat cellen onbeheerst groeien en zijn verantwoordelijk voor enkele van de dodelijkste vormen van kanker.
In beide gevallen vertoonde Cas12a2 in proeven een opmerkelijke specificiteit en doodde selectief cellen met de kankerverwekkende mutaties; zelfs wanneer die mutatie slechts één letter (nucleotide) verschilde van het normale RNA. De aanpak werkte in kweken van menselijke cellen en zorgde bij muisjes met kanker voor het krimpen van tumoren die werden veroorzaakt door gemuteerd TP53 of door HPV.
Men zij gewaarschuwd: dit is nog maar het begin. Vooraleer er een behandeling is ontwikkeld zal er nog heel wat werk verzet moeten worden (als dat al lukt).
Bron: Nature