Varun Venkataramani (UMC Heidelberg) (afb: univ. van Heidelberg)
Davor Solter (1941), voorheen verbonden aan het Max Planckinstituut voor Immuunbiologie en Epigenetica, Azum Serani (1945) hebben beiden de Paul Ehrlich en Ludwig Darmstaedterprijs gewonnen. Varun Venkataramani (1989) van het academisch ziekenhuis in Heidelberg kreeg de prijs voor jonge onderzoekers. Met een prijzengeld van 120 000 is deze prijs de belangrijkste in Duitsland op het gebied van geneeskunde.
Een oude fundamentele regel in de erfelijkheidsleer luidde: elke cel in ons lichaam bevat twee actieve kopieën van hetzelfde gen. Davor Solter en Azim Surani hebben deze regel in 1984 onderuitgehaald. Ze toonden aan dat sommige genen slechts in één actieve kopie worden overgeërfd: ofwel de moeder- ofwel de vaderkopie is permanent uitgeschakeld.
Ze bereikten dit resultaat door gelijktijdig en onafhankelijk van elkaar een door Solter ontwikkelde techniek voor celkerntransplantatie toe te passen. Hiermee toonden ze aan dat muizenembryo’s met uitsluitend maternaal of paternaal genetisch materiaal niet levensvatbaar waren.
Volgens de heersende regel zou dit het geval moeten zijn. Zoogdieren,waaronder mensen, zijn daarom afhankelijk van de volledige genetische informatie van beide ouders. Dit onderscheidt hen van diersoorten die ook nakomelingen kunnen voortbrengen door parthenogenese (maagdelijke voortplanting) uit onbevruchte eicellen. Dat komt doordat de twee kopieën van elk gen dat door de moeder en de vader worden doorgegeven, sommige eenzijdig worden uitgeschakeld door een epigenetische inscriptie in de vorm van kleine moleculen op hun oppervlak. Surani noemde dit fenomeen genomische inprenting.
“Deze ontdekking was een keerpunt in de moderne genetica”, stelt Thomas Boehm, voorzitter van de raad van toezicht van de Paul Ehrlichstichting. “Het toonde aan dat ons fenotype (waarneembare eigenschappen; as) niet alleen wordt bepaald door ons genotype (genetisch materiaal; as), maar ook wordt gevormd door epigenetische merkers (verbindingen die genactiviteit beïnvloeden; as).”
Gezond embryo-ontwikkeling
Genoominprenting is noodzakelijk voor een gezonde embryonale ontwikkeling, omdat het de strijd om beperkte hulpbronnen tussen de moeder en het zich ontwikkelende kind in evenwicht brengt. De medische betekenis van genoominprenting reikt veel verder dan de embryologie.
We weten nu dat ongeveer 1% van onze genen genomisch ingeprent is. Deze genen zijn betrokken bij zogeheten signaalcascades die ook de gezondheid of ziekte in een volwassen organisme bepalen. De ontdekking van genoominprenting opende het veld van de moderne epigenetica, die moleculaire processen onderzoekt die de genexpressie beïnvloeden, onafhankelijk van veranderingen in de gensequentie. Epigenetische veranderingen spelen bijvoorbeeld een rol bij kanker. Die bevinding die heeft geleid tot de ontwikkeling van geneesmiddelen.
Hersentumoren
Hersentumoren ontstaan niet uit zenuwcellen. Op enkele uitzonderingen na kunnen deze cellen zich niet meer delen. De meeste hersentumoren zijn gliomen. Die ontstaan uit gliacellen, die normaal gesproken zenuwcellen ondersteunen en voeden en ook wel de afweercellen van de hersens worden genoemd.
Varun Venkataramani ontdekte dat gliomen synapsen (hersencelverbindingen) vormen met zenuwcellen in de hersenen. Hierdoor kunnen ze gebruikmaken van elektrische signalen die hun deling bevorderen en hun verspreiding versnellen.
Samen met zijn mentoren heeft hij deze volstrekt onverwachte observatie de afgelopen tien jaar onderzocht en verder ontwikkeld. Dit leidde tot zijn medeoprichting van het onderzoeksgebied kankerneurowetenschappen en tot zijn baanbrekende werk aan een nieuwe therapeutische optie: het verstoren van de elektrische activiteit van hersentumoren om hun groei te stoppen. Deze optie wordt momenteel beproefd in een fase II klinische studie met patiënten.
Bron: Alpha Galileo
Paul Ehrlich en Ludwig Darmstaedterprijs 2026
Davor Solter, geboren in 1941, is emeritus-directeur van het Max Planckinstituut voor immunobiologie en epigenetica in Freiburg, Duitsland. Hij was gasthoogleraar in Singapore en Bangkok en woont momenteel in de staat Maine, VS.
Azim Surani, geboren in 1945, is hoogleraar aan de universiteit van Cambridge in Engeland en directeur van het kiemlijn- en epigeneticacentrum van het Gurdoninstituut
Paul Ehrlich en Ludwig Darmstaedter jonge-onderzoekerprijs 2026
Varun Venkataramani, geboren in 1989, is neuroloog in het Universitair Ziekenhuis Heidelberg en leidt een onderzoeksgroep aan de faculteit geneeskunde van de universiteit Heidelberg.